90-08-29

آقای دکتر میرباقری
سوال – ما برزخ را در روز قیامت فراموش می کنیم . آیا در عالم برزخ  عذاب ها واقعی است ؟ پس چطور انسان آنرا فراموش می کند ؟ (معاد و برزخ)
پاسخ – بله . انسان ممکن است که اجمالا در مورد پرونده اش بداند ولی آن حس را ندارد . این مانند انسان بیهوشی است که به هوش می آید یا انسان خوابی که بیدار می شود. در قرآن داریم که وقتی مردم بیدار می شوند احساس می کنند که صبح تا شب گذشته است . در سوره نازعات داریم که مردم می پرسند که قیامت چه موقعی است ؟ می فرمایند : زمان قیامت به چه درد شما می خورد . اصل آخر کار است . شما کسی را می توانید هشدار بدهید که حق در دلش باشد . ما تاریخی به شما می دهیم وقتی مردم قیامت را ببینند مثل این است که شبی را تا صبح یا صبحی را تا شب گذرانده اید . در آیات دیگر داریم که مردم می گویند :ما چقدر درنگ کرده ایم ؟ درنگ کردید تا روز بعث . در روز قیامت قرار است که ما برزخ را فراموش کنیم یعنی احساس قبلی را فراموش کنیم . و یک احساس کلی برای فرد می ماند . همان طور که ما از عالم ذر خبر نداریم .
سوال – منشا تفاوت در روایات و دین اسلام در مورد معاد جسمانی و روحانی چیست ؟(معاد و برزخ)
پاسخ – آنچه که همه ی دانشمندان اسلامی بر آن توافق دارند این است که معاد ، جسمانی است و این بخاطر تاکید قرآن بر جسمانی بودن معاد است . بعضی از فلاسفه مثل ابوعلی سینا می گوید که چون پیامبر صادق ما فرموده اند ما آنرا قبول می کنیم یعنی می خواهند بگویند که ما راه عقلانی برای اثبات این مسئله نداریم . البته راه عقلانی برای اثبات معاد جسمانی وجود دارد . در فلسفه ی صدرایی این مسئله را با تفاوتی مطرح کرده اند. می گویند که لازم نیست در جسم عنصر مادی باشد و هیئت جسم همان جسم است . مثلا میز بودن میز ، به هیات اوست . چه بسا روح انسان در عالم برزخ بدن مثالی برای خودش دارد . این یک نطر است و باورهایی هم دارد . بسیاری از بزرگان و اهل فلسفه این نظر ملاصدرا را نپذیرفته اند از جمله آقای مرحوم محمد تقی آملی . ایشان کتابی دارند بنام دُرالفواید دارند . در شرح منظومه سبزواری بعد از اینکه این بحث را تبیین می کنند می گویند :حق بر این است که این حیات روحانی است و ما اسم آنرا جسمانی گذاشته ایم . آنچه که ما از قرآن می فهمیم این نیست و جسم عنصری مادی مبعوث می شود . این اختلاف نظرها وجود دارد . توصیه ی من این است که شما یک بار خالی الذهن قرآن را با عنایت در آیات معاد مرور کنند و ببینند که قرآن کدام معاد را می فرماید .
سوال – اگر ما با جسم مادی وارد قیامت بشویم آیا لذات معنوی محدود نمی شود ؟(معاد و برزخ)
پاسخ – ما سه مفهوم داریم : محدود معین به حد محدود ، محدود غیر معین با حد محدود که قابل ازدیاد است و بی نهایت . این اتاق به این دیوار تمام می شود. عدد هر چه که جلو برود قابل افزایش است . بی نهایت چیزی است که حد ندارد . عدد حد غیر معین دارد . و دائم بر آن افزوده می شود . پس عدد را بی نهایت نمی گویند. بی نهایت چیزی است که به حد واقع حد ندارد. شما روی هر عدد که دست بگذارید حد آن عدد است . عدد برای تعیین حد است . پس عدد با اینکه قابل ازدیاد است به آن بی نهایت نمی گوییم . دنیای ما مثل یک اتاق می ماند که ما حد آنرا می پذیریم ، بهشت قابل افزایش است نه اینکه بی نهایت است . ما در عالم به غیر از خدا، وجود بی نهایت نداریم . هرچه خدا خلق کرده است محدود است . پس بهشت قابل ادامه است نه اینکه بی نهایت است زیرا انسان هم بی نهایت نیست .
سوال – از زمانی که رستاخیر شکل می گیرد چه اتفاقی می افتد ؟(معاد و برزخ)
پاسخ – قرآن وقتی درمورد قیامت صحبت می کند دو مسئله را طرح می کند . مرحله ی اول پایان بحشیدن به حیات دنیا و زمین ست . زمین نابود نمی شود بلکه تحولاتی درآن رخ می دهد . مرحله ی بعدی تعطیلی است . در سرباز خانه ها یک بار هنگام غروب و یک بار صبح شیپور می زنند که همه به تکاپو می افتند . صور اسرافیل یک پدیده ی فیزیکی است . این یک شیپوری است که زمین را متحول می کند . امام صادق (ع)   می فرماید که این شیپور سرش در آسمان و دُم آن در زمین است که این می تواند با ستاره های دنباله دار تطبیق پیدا بکند . مرحله ی اول قیامت برچیده شدن حیات است و مرحله ی دوم مرحله ی احیاء و زنده شدن است که این نص قرآن است . شیپور خاموشی زده می شود و همه ی کائنات بیهوش می شود و بعد می میرند . قرآن می فرماید : اینها گرفتار صاعقه می شوند . البته ممکن است که به اراده ی خداوند چیزهایی در دنیا زنده بمانند . قرآن عده ای را استثنا می کند و می فرماید: الا ما شاء الله . مجددا در صور دمیده می شود . این آغاز مرحله ی دوم است . در بین مرحله ی اول و دوم باید بدن انسان ها زیر خاک بازسازی بشود. حادثه ی مرحله ی اول به این شکل است که کوبنده ای زمین را می کوبد .القارعة و ... می فرماید : بر اثر این کوبیدن پوسته ی روی زمین متلاشی می شود نه کل زمین . یک جرم آسمانی به زمین می خورد ، پوسته متلاشی می شود و انسانها پخش هوا می شوند . ( پوسته ی سردشده ی روی زمین بین 35 تا 50 کیلومتر عمق دارد ). کوهها مثل پشم زده شده می شوند . مثل پشم های رنگارنگ که رنگهای متفاوتی دارند . اینها اطراف زمین پراکنده می شوند . همزمان یک صیحه ی آسمانی است . شهاب سنگ وقتی وارد اتمسفر می شود . یک صدای مهیبی بخاطر اصطحکاک آن با اتمسفر ایجاد می شود و می سوزد . و به هر کجا که بخورد حیات را منهدم می کند . همزمان زمین دچار لرزش می شود . صیحه ی عظیمی بر می خیزد . هجوم سهمگینی به سمت زمین می شود. برق عجیبی چشمها را فرا می گیرد . در روایات داریم که طرف لقمه برداشته که بخورد ، قیامت برپا می شود و فرصت نمی شود که لقمه را بخورد . این مرحله ی اول قیامت است . در سوره ی طه آیا 105 می فرماید : پروردگار من کوهها را پراکنده می کند . اینها را رها می کند و اینها بر می گردند و زمین را بصورت دشت هموار در می آورد و دیگر نه گودی و نه بلندی دیده می شود. با این حادثه مرحله ی اول تمام می شود. پودر کائنات ، زمین را فرا می گیرد . مدتی بعد که زمین آرام گرفت ، باران های مخصوصی می بارد که در روایات به باران حیات تعبیر شده است . طینت انسانها دردل خاک بازسازی می شود و این بارانها آنها را به سلول حیاتی تبدیل می کند و بصورت جنین در دل خاک رشد    می کند . ( این اتفاقات برای منظومه ی زمین است. بعد از برپا شدن قیامت خورشید وجود خواهد داشت . زیرا زمین برقرار است ولی ماه در حادثه ی اول جذب خورشید می شود و در قیامت ماه وجود ندارد .) لقمان به فرزندش می گوید : ای فرزندم ، اگر عمل تو به اندازه ی سنگینی دانه ی خردلی باشد و در تخته سنگی گم بشود ، روز قیامت خدا آنرا می آورد . طینت ما را ملائک می گیرند .
سوال – آیا قیامت فقط برای کره ی زمین است ؟ پس کرات دیگر چه ؟ (معاد و برزخ)
پاسخ – بله . کرات دیگر برای خودشان قیامتی دارند . این قیامتی که توصیف می کنند برای ما زمینی هاست . چیزی که برای زمین است همین جا مبعوث می شود .
سوال – سوره ی تکویر را توضیح دهید . 
پاسخ – در سوره ی کورت خدا دو مرحله ی قیامت را مطرح می کند . در سوره ی قارعة و زلزلت نبا واقعه هم همین طور است . در سوره ی تکویر هم شروع می کند . وقتی خورشید در هم می پیچید (نه اینکه نابود بشود یا نه تاریک بشود ) تکویر عظیمی که گازهای خورشیدی متصاعد می شود ، اطراف زمین را هم فرا می گیرد و ستارگان هم تیره بنظر می رسد . کوهها به راه می افتند . هنگامی که حیوانات وحشی محشور می شوند ( حشر یعنی از خاک بیرون آمدن . حیوانات حس پیش بینی دارند . حیوانات حادثه را زودتر متوجه می شوند و سرا سیمه بیرون می آیند البته نه برای محشور شدن در قیامت و اگر هم حشری باشد برای حساب و کتاب نیست .) ، در خورشید تلاطم عجیبی ایجاد می شود ، شتران گران قیمت رها می شوند دریاها به خروش می آیند .
سوال – آیا جِنیان هم همراه با انسانها در  قیامت محشور می شوند ؟ (معاد و برزخ)
پاسخ – جنیانی که در روی زمین ما هستند در روز قیامت هم در همین زمین محشور می شوند با همین بدنهای انسانی و بعد هم جنیان کافر به جهنم ریخته می شوند . جهنم جنیان کافر و مجرم و شیاطین جن ، با انسانها یکی است . اما بهشت آنها جدا از هم است . در سوره ی الرحمن قرآن همه چیز را دو تایی مطرح می کند . در این سوره دو تا بهشت را مطرح می کند . جنیان هم مقامات بالا و پایین دارند . 
سوال – سوره انعام آیه 38 می فرماید که همه چیز به سوی خدا بر می گردد . آیا حیوانات هم محشور می شوند ؟(معاد و برزخ)
پاسخ – اینکه همه چیز به سوی خدا محشور می شوند منظور معاد حیوانات نیست . به فرض اینکه حیوانات هم پیش خدا محشور بشوند مثل ما حساب و کتاب ندارند . زیرا آنها مکلف نیستند .
سوال – چرا خداوند تکلیف را بر دوش انسان گذاشته است ولی حیوانات تکلیفی ندارند ؟(معاد و برزخ)
پاسخ – خدا مخلوقات زیادی را آفریده است . خدا به کسی بدهکار نبوده است که به هر مخلوقی هر چه داد به مخلوق دیگری هم عطا بکند. خلقت او تفضل و عطا است . این عطا در مراحل مختلف صورت می گیرد . اگر کسی از منزل بیرون بیاید و به گدای اول هزار تومان بدهد و به گدای دومی پنج هزار تومان بدهد ، این فرد به گدای دومی جفا نکرده است بلکه به دومی عطای بیشتری کرده است . در قرآن داریم : خداوند نسبت به مردم فضل دارد . در قرآن داریم که فضل خداوند به پیامبر مساوی با فضل به دیگران نیست و بالاتر است . خداوند در درجات و به شکلهای مختلف مخلوق آفریده است و همه سر بر آستان عبودیت او دارند . در قرآن می فرماید : زمین و آسمانهای هفت گانه خدارا تسبیح می کنند . اما شما تسبیح موجودات را نمی فهمید. خدا می خواست موجودی مثل انسان خلق کند و به او هوای نفس بدهد و نورانیت توحید را هم در وجودش قرار بدهد و بعد او را وارد دنیا بکند . در عالم ذر هم به انسان گفتند که این مشکلات هم هست . انسان آنرا قبول کرد و آمد . این دوره مخصوص انسان است حتی ما نمی دانیم که فرشتگان هم چنین دوره ای را داشته اند یا خیر .
سوال – آیا در دنیا هم بخشی از عنایات خدا به متقین وارد می شود ؟(معاد و برزخ)
پاسخ – بله .قطعا این طور است . یوسف وقتی عزیز مصر شد خدا می فرماید : ما این گونه به یوسف موقعیت دادیم . هر کجای سرزمین مصر را که بخواهد منزل می گزیند . ما رحمت خودمان را به هر کدام از بندگان که بخواهیم قرار می دهیم و ما اجر محسنین را ضایع نمی کنیم . اجر آخرت از این ها بالاتر است . بنابراین خدا به متقین وعده داده که کار آنها را در دنیا به سامان می رساند اما در لحظه . ما باید خالصانه برای خدا عمل کنیم و ممکن است که این کار بیست سال دیگر نتیجه بدهد . انسان باید یک دوره ی امتحان بگذراند . خدا می فرماید : اگر کسی تقوا پیشه کند و در این راه صابر باشد کار او خیر خواهد بود. خدا به او پاداش دنیایی هم می دهد. خدا به شما می فرماید که شما انفاق کنید ، خدا آنرا به شما برمی گرداند ولی زمان آن مشخص نیست . در پاداش تقوا هم همین طور است. ما باید راه تقوا را برویم ولی نمی دانیم که چه وقت پاداش آنرا به ما می دهد .
سوال – با توجه به اینکه خدا پاداش محسنین را می دهد پس چرا می گویند یک مومن هر چهل روز یک معظلی خواهد داشت و مومنین امتحاناشان سخت تر است ؟ (معاد و برزخ)
پاسخ – یک دانشجو.یی که درس خوان تر است تکلیف بیشتری به او می دهند . زحمات او هم بیشتر است ولی نتیجه ی کار او هم درخشان تر است . در دینا هم همین گونه است . سر انجام کارهای انسان های متقی در دنیا خوب است و آنچه خیر است خدا به آنها می رساند .
سوال – ما تا چه حد می توانیم داده هایی که از قرآن می گیریم با علوم تجربی تطبیق بدهیم و آنها را با هم مقایسه کنیم ؟ از لحاظ اجتماعی اگر بخواهیم یک فردی که به معاد اعتقاد دارد را با یک فردی که به معاد اعتقاد ندارد مقایسه کنیم چه شاخصه هایی را بکار می بریم ؟ (معاد و برزخ)
پاسخ – در خود سوال شما پاسخ را هم گفتید . می گویند تا چه حدی ؟ ما نباید قرآن را به داده های علمی برگردانیم و نه اینکه بگوییم هیچ استفاده ای از آنها نشود. اگر مسلماتی از دانسته های بشر وجود دارد و در قرآن هم آن بحث به روشنی بیان شده است ، مقایسه اشکال ندارد ولی ملاک قرآن است .
در سوره ی نمل خدا می فرماید :این کتاب خداست و کسانی که به آن عمل می کنند به رستگاری می رسند . کسانی که به آخرت ایمان ندارند ما اعمال آنها را در چشم شان پر جلوه می کنیم . یعنی این افراد همه چیزشان دنیای شان است . وقتی تلاش می کند و به درجات علمی می رسد فکر می کند که این همه چیز است و کور می شود . او از حقایق پشت پرده محروم می ماند . اینها عذاب بدی در انتظارشان است زیرا آنها انبیاء را مسخره کرده اند . اینها عذابشان از کسانی که گناه کرده اند بیشتر است زیرا آنها با انبیاء درافتادند . اینها زیان مندترین افراد هستند .
سوال – غایت و نهایت بهشت و جهنم چیست ؟ (معاد و برزخ)
پاسخ – چند بحث در مورد پایان کار وجود دارد . روایت داریم که خدا شما را برای بقا خلق کرده است و نمی خواهد شما را نابود کند . زمان قیامت محدود است . سوره ی زمر آیات آخر می فرماید : وقتی مردم حساب و کتاب شدند  و تمام شد جهنمیان به سوی جهنم و بهشتیان به سوی بهشت می روند و در آنجا جاودانه خواهند بود . آیات آخر سوره ی قمر می فرماید : اهل تقوا در بوستانهای بهشت در کنار نهرها به سر می برند . در جایگاهی صدق در نزد خدای فرمانروای با قدرت . یعنی در مقام عنداللهی. و کسانی که در نزد خدا هستند ( فرشتگان ) از اینکه بنده ی او باشند تکبر نمی ورزند . جهنمیان هم سرنوشت خودشان را دارند . بعضی از بزرگان احتمال داده اند که در محیط بهشت تحولاتی بشود . آنجا فرشتگان دائم با بهشتیان در تماس هستند . می فرماید : از هر دری بهشتیان وارد می شوند . قرآن از سفرهای هوایی مخلصان در بهشت خبر می دهد . در سوره ی صافات در مورد بندگان درجات بالا بحث می کند . می فرماید : اینها از هم سوال می کنند که یادتان است که من در دنیا یک همنشینی داشتم . او به من می گفت که تو باورت شده است که اگر ما مردیم دوباره ما را زنده می کنند و ما را مجازات می کنند . به اطرافیان می گوید که می آیید به او سر بزنیم ؟ او خودش می رود و به او سر می زند . پس او باید با ابزاری از منطقه ی بهشت به جهنم برود .