آقای دکتر سید محمودطباطبایی 20/2/90
جراح مغز و اعصاب
سوال – حرکت چیست و اختلالات حرکت اندام های تحتانی چطور بوجود می آیند ؟
پاسخ – سلامت بعنوان یکی از نعمت های بزرگ خداوند امانتی در نزد ما است و برنامه شما هم حول محور سلامت سالهاست که ادامه دارد و هر روز گوشه هایی از سلامت و نعمتهای سلامت را برای مردم توضیح می دهید . وجه تمایز عمده ی انسان با سایر مخلوقات در حرکت ، حرکت با دو پا است . امتیازی که منجر به تنظیم زندگی جدید نسبت به بقیه مخلوقات و طراحی .و بهره وری کافی از زندگی و ایجاد تحول در برنامه ی عموی زندگی مردم شده است . این حرکت روی ظرافتی است که در خلقت پاهای انسان در رابطه با سیستم حرکتی با سیستم عصبی محیطی و سیستم عصبی مرکزی تنظیم شده است . پس سیستم حرکتی اندام های تحتانی به دو دسته تقسیسم می شود ، سیستم عصبی مرکزی و سیستم عصبی محیطی . سیستم عصبی مرکزی از کرتکس مغز شروع می شود ، وارد قاعده ی مغز می شود و نهایتا وارد نخاع می شود بصورت راههای عصبی که بعنوان راههای مرکزی عصبی هستند و از هر مقطعی از نخاع که مقابل عضو مربوطه است یک عصب شروع می شود که این عصب به عضو و عضله ی مربوطه وصل می شود و در حقیقت پیام مغز و نخاع را به آن عضو منتقل می کنیم . شاید بلندترین عصبی که در سیستم عضلانی و ارتباطی بدن انسان وجود دارد عصب های مربوط به پا هستند زیرا این عضو نسبت به مغز از نظر فاصله و بُعد مکانی است . در نتیجه وقتی یک فرمانی جهت انجام کار از مغز صادر می شود مثلا شما اراده می کنید که انگشت پای شصت تان را حرکت بدهید چه ارادی و چه غیر ارادی . این فرمان از مغز صادر می شود ، به نخاع می رسد و به آن قطعه ای از نخاع که عصب محیطی مربوط به انگشت شصت از آنجا منشا می گیرد ، فرمان به داخل آن عصب می رود و در چند صدم ثانیه بسته به نوع فعل و انفعالی که انجام می شود ، حرکت به انگشت شصت می رسد و یا شما اراده می کنید یا اینکه در خواب بصورت غیر ارادی عکس العمل لازم برای انجام آن فرمان در عضله ی مربوط به عضله ی شصت پا انجام می شود . پس سیستم به این ظریفی و پیچیدگی که رسالتش را در فاصله ی زمانی کمتر از چندم ثانیه انجام می دهد ، خلقت زیبایی دارد . به همین نسبت برای تک تک اعضای بدن ، نزدیک ترین عضو به مغز عضلات صورت است ، شما ابرویتان را بالا می اندازید، لب هایتان را حرکت می دهید ،به عضلات صورت تان شکل های متعدد می دهید ، چشم تان را می بندید و باز می کنید ، همه ی اینها مثل سیستم تنظیم حرکت انگشت پا می باشد یعنی یک عصب محیطی و یک عصب مرکزی دارند . برای اینکه این حرکت زیبا انجام بشود باید این سیستم بطور دقیق و کامل کار بکند و هماهنگی داشته باشد . حالا هر نوع اختلالی در هر کدام از این قسمت ها اعم از مغز نخاع محلی که قرار است به عصب محیطی و مرکزی وصل بشود ، جایی که به عضله وصل می شود و نهایتا خود عضله که باید فرمان را به اجرا در بیاورد . وقتی در اینها اختلال ایجاد بشود ، این نعمت با ارزش که عبارت است از حرکت پاها و حرکتهای ظریفی که ما قبل از تولد در شکم مادر انجام می دهیم و بسته به نوع تکامل به مرور این حرکتها دقیق تر می شود تا آخر حیات باید همراه با زندگی سالم باشد ، دچار اختلال می شود .
سوال – علائم اختلال حرکت را توضیح بدهید .
پاسخ – از همان لحظه که بچه بدنیا می آید طبیب متخصص زنان ، پرستار و مادر که غرق در شادی هستند می بینند که نوزاد هم دست ، هم پا و هم همه ی ارگانهایش را براحتی حرکت می دهد . اگر هر نوع اختلالی در این حرکت وجود داشته باشد و طبیعی نباشد بلافاصله جلب توجه می کند . اینکه بخواهیم عوامل ایجاد کننده ی این اختلالات را بررسی کنیم باید بگوییم که در راس اینها علت مادرزادی و ژنتیکی است .نوزادی که قرار است بدنیا بیاید مراحلی را در دوران جنینی طی می کند که مراحل تکامل دوران جنینی است . شکل گیری مراحل اولیه ی سیستم عصبی در دوران جنینی در چهار هفته ی اول بیشترین ظرافتش را طی می کند .عده ای از اختلالت سیستم حرکتی در همان چهار هفته ی اول دوران جنینی شکل می گیرد ، زمانی که قرار است شکل سیستم عصبی شروع بشود . و در مراحل تکامل سیستم عصبی دوره های جنین این اختلالات ممکن است فرمهای مختلفی به خودشان بگیرند . خیلی از آن اختلالات ، اختلالات ژنتیکی هستند که در یکسری از ژنها عیوبی وجود دارد که آن عیوب ارتباط مستقیم با مسائل حرکتی دارد . اینها اختلالت تکاملی هستند که وقتی بچه بدنیا می آید این اختللات تکاملی همراه بچه وجود دارد . وظیفه ی متخصص زنان ، ماما و دکتر اطفال که برای اولین بار نوزاد را معاینه می کند این است که پشت بچه را بطور دقیق معاینه کنند . بین دو باسن و روی خط وسط روی ستون فقرات ادامه بدهند تا محل چانه ا بینی شکاف لب و چانه ها . علتش این است که در دوران جنین بصورت یک صفحه است و این صفحه بسته می شود و جایی که این درز بسته میشود همین درزی است که از چانه شروع می شود و تقارن در تمان نواحی بدن وجود دارد ، ممکن است اختلال در آن وجود داشته باشد .این اختلال ممکن است از یک سوراخ ریز در انتهای ستون فقرات باشد تا شکاف و توده ها و اگر به اینجا برسد بچه در آن عضو مربوطه یکسری اختلالت حرکتی خواهد داشت . این به تکامل سیستم عصبی در دروان جنینی برمی گردد . گاهی این شکاف این قدر وسیع است که شما بصورت یک صفحه ی باز ، نخاع و سیستم عصبی را می بینید . پس این به اولین فرم اختلالاتی که در دوران تکاملی همراه نوزاد وارد این دنیا می شود برمی گردد و در اولین روز بدنیا آمد باید این را متوجه بشوند .
مادر یک از افرادی است که موقع شستن بچه باید دقت بکند که اگر چیز در گردن و پشت بچه می بیند حتی شکاف کام که ادامه ی همان است و در هنگام دنیا آمدن بچه همراه بچه است را به پزشک اطلاع بدهد . عده ای از بچه بطور مادرزادی در خط وسط و پشت شان یک توده ی مو دارند که قدیم اینها را بد می دانستند و مخفی می کردند . این بیماری ، صد در صد قابل درمان است . مادران اگر چنین چیزی در پشت نوزادشان دیدند آن را پنهان نکنند و بلا فاصله به دکتر متخصص مراجعه بکنند . حتی اگر خالقرمز رنگی می بینند نشان دهنده ی این است که در زیر این خال و مو ممکن است اختلالی وجود داشته باشد که شاید نیاز به درمان دارد و ممکن است این در بعدها ایجاد اختلال حرکتی بکند . پیام دیگر من این است که شما قبل از حاملگی با دکتر زنان مشاوره کنید . خوردن قرس اسید فولیک و ویتامین B12 در سه ماه قبل از حاملگی جلوی خیلی از بیماریهای مادرزادی را می گیرد . این پیام بهداشتی است که برای دختران جوان و خانم هایی که می خواهند کودکان سال بدنیا بیاورند .
سوال – در مورد درمان این اختلالات حرکتی توضیحاتی بفرمایید .
پاسخ – اولین درمان معاینه و تشخیص است . وقتی مادر مشکلی دید به طبیب متخصص مراجعه کند. عده ای از این اختلالات درمانش طبی است و عده ای از آنها درمان نمی خواهد و عده ای از آنها ممکن است نیاز به جراحی های پیچیده داشته باشد که خوشبختانه امروزه در اقصی نقاط ایران امکان این جراحی ها وجود دارد و جراح های ماهر هم زیاد داریم . اگر جراحی پیچیده ای هم باشد آنرا به مراکز استان ها ارجاع می دهند و اگر مهمتر باشد به تهران و شهرهای بزرگ ارجاع می دهند . فقط پزشکان و مادران باید دقت داشته باشند که تشخیص زودرس یعنی درمان خوب .
سوال – من چهل سال دارم و چند سال است که دچار گرفتگی شدید عضلات پا شده ام بطوری که حرکت برای من مشکل است و انگشت شصتم قفل می کند. به پزشکان زیادی مراجعه کرده ام ولی نتیجه نگرفته ام . راهنمایی بفرمایید .
پاسخ – هر نوع اختلالی در عضله ، مفاصل و سیستم عصبی محیطی و سیستم عصبی مرکزی بوجود بیاید ، بازده ی نهایی آن این است که انسان نمی تواند خوب حرکت بکند . ساده ترین آنها آرتروز و روماتیسم ها هستند . این خواهر حتما به متخصص مغز و اعصاب داخلی یا نورولوژیست مراجعه کند . شاید نیاز به یک بررسی سیستماتیک دقیق تری دارند .گرفتگی عضلات در سن چهل سالگی دلیلی ندارد که ما بگوییم ایشان تنگی کانال کمر دارند . ممکن است دیسک دارند که درد شیلی شدید است و شرایط خاص دارد یا ضایعه ی فشاردهنده ای دارند . این بیشتر یه ضایعات التهابی برمی گردد . ولی قبل از آنکه به درمان های محیطی برسند ضرورت دارد که به یک متخصص داخلی مغز و اعصاب مشاوره ای داشته باشند تا مطوئن باشند که منشا اختلالت ایشان از سیستم عصبی نیست . مشاوره با روماتولوژیست و همکاران ارتوپدی داشته باشند . بعضی مواقع این به بیماریهای متابولیک برمی گردد . مثلا کمبود ویتامین B ، کمبود کلسیم و اختلات هورمون تیروئید هم می تواند باعث اختلالات حرکتی بشوند . بنظر من ایشان باید دقیق تر معاینه و بررسی بشوند .
سوال – دختر ده ماهه ای دارم که در پنج ماهگی بعلت تب تشنج کرده و از آن موقع دارو مصرف می کند ولی مثل هم سن و سالهایش نمی تواند حرکت بکند . آیا این طبیعی است ؟
پاسخ – تب تشنج یک عارضه ی شایعی در نوزادان است . این ا رتباطی با اختلال حرکتی این بچه ندارد . تب هر وقت بالاتر از یک درجه ی خاصی برود مثلا بالای 40 درجه برود روی سیستم عصبی حالت تحریکی دارد و بیماری بدخیمی نیست و در دوره ی کوتاهی درمان و کنترل می شوند اگر چه درصدی از آنها مقدماتی است برای اینکه بچه در آینده دچار تشنج بشود . نظر من این است که این بچه را پیش یک متخصص اعصاب اطفال ببرند . بیمارستان مفید و مرکز طبی کودکان مراجعه کنند . متخصصین خوبی در آنجا هستند البته در سطح شهر هم پزشکان متخصص اعصاب اطفال هم هستند که می توانند به آنها مراجعه کنند تا آنها را راهنمایی کنند .
سوال – پدر من 84 سال سن دارد و دیابتی است . عمل دیسک کمر انجام داده اند و الان چند ماه است که نمی توانند بلند بشوند و خوب بنشینند .فیزیوتراپی هم رفته اند ولی پاهایشان خیلی درد می کند. پای ایشان هم تورم دارد . راهنمایی بفرمایید .
پاسخ – مقدار زیادی از مشکلات پدر شما ثانویه به بیماری دیابت و اختلالات عروقی است که منجر به این می شود که سیستم عصبی آسیب ببیند یعنی ایشان هم زمان بااینکه دیسک داشته اند اختلالات عصبی ناشی از بیماری مزمن دیابت را هم داشته اند . این هم گز گز و مور مور می دهد و هم اختلالات حرکتی و هم نارسائی عروقی در پاها می دهد . ایشان باید بیماری قندشان را بخوبی کنترل کنند ، فیزیوتراپی کنند . عمل دیسک این همه اختلال را نمی دهد . سن بالای ایشان و تغییرات آرتزوزی که دارند ، همزمانی بیماری قند و بیماری عروقی ثانویه ، مشکلات ایشان را زیاد کرده است . یک تست عصب محیطی از پاهایشان انجام بشود و درمان را همراه با متخصص داخلی ادامه بدهند . این تورم ارتباطی به عمل دیسک ندارد .
سوال – من 22 سال سن دارم .یک هفته پیش دچار سرگیجه و سردرد شده ام . از آن روز هر وقت راه می روم احساس می کنم که کسی از پشت من را هل می دهد و پاهایم بی حس می شود . آیا این بی حسی ربطی به سر درد و سر گیجه شان دارد یا خیر ؟
پاسخ – بله ، ارتباط دارد . سیستم تعادلی بدن در دو قسمت در مغز متمرکز است . یکی مخچه و یک گوش داخلی است . بیماریهای ویروسی غالبا در گوش داخلی که سیستم تعادلی در آن است ایجاد می شوند . و این قسمت آسیب می بیند . التهاب پیدا می کند . آسیب آن موقت است . و ربطی به اختلالت حرکتی ندارد . این احساس عدم تعادل همراه با سرگیجه غالبا با استراحت و مصرف داروهای ضدالتهاب برطرف می شود . نگران نباشید .
سوال – خانم 28 ساله هستم . اخیرا در نیمه ی چپ بدنم احساس بی حسی و خواب رفتگی می کنم . آیا احتیاج به بررسی هست یا این ناشی از اضطراب است ؟
پاسخ – بیماری استرس واضطراب چاشنی همه ی بیماریها شده است . یک سردرد ساده بدون اضطراب را راحت می توان تحمل کرد ولی وقتی همراه با اضطراب باشد ، انسان را چندین برابر اذیت می کند . اضطراب را باید به نحو مقتضی درمان کرد . و بهترین چیز همان است که قرآن می گوید که آرامش را با توکل و توسل به ائمه و با قرآن خواندن بدست بیاورید . با دور شدن از جوامع جدید بشری هم این آرامش بدست می آید . بی حسی نیمه بدن برا یخانم 28 ساله جدی است . حتما به دکتر متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنند تا بررسی بشود . گاهی ضایعات التهابی یا ضایعات ساده است و یا گاهی ممکن است احتیاج به پیگیری های شدیدتر داشته باشد . از بی حسی بدن ساده نگذرید مخصوصا یک خانم جوان . اگر پیگیری را انجام دادید و چیزی نبود می تواند این از خستگی هم باشد . پیام ما این است که از چیزهای کوچک نباید گذشت. گاهی یک علامت کوچک نشانه ی یک ضایعه است که اگر زود تشخیص داده بشود درمان پذیر است .
سوال – در مورد اختلالات در دوران کودکی ، نوجوانی و جوانی صحبت بفرمایید .
پاسخ – بعضی از بیماریهای پنهان دوران کودکی هستند که وقتی بچه شروع به حرکت کردن می کند ، خودش را نشان می دهد . این قدر جدی و شدید نیست که در دوران نوزادی بشود آنرا تشخیص داد . در دوران تکامل ، بچه باید در سن یک ماهگی باید گردن بگیرد . این را مادربزرگ ها زود متوجه می شوند . مادر یا مادربزرگ اولین طبیب است که متوجه مسائل ریز می شود . اگر بچه ای از یک ماهگی به بعد گردنش را خوب نگرفت بلافاصله به پزشک متخصص مراجعه کنند . در سیر رشد و تکامل سیسستم استخوانی ما شکل ستون فقرات حدود 12 ماهگی طوری می شود که بچه باید روی پای خودش بایستد . بچه ها در این سن پاهایش به شکل پرامتزی است و آن بخاطر شکل ستون فقرات است که هلالی است . در سن یک ماهگی کِرد گردن درست می شود گرچه بچ باید گردنش را راست نگه دارد . در سن یکسالگی هم باید کِرد ناحیه ی کمری درست بشود که بچه بتواند روی پایش بایستد . از یکسالگی معمولا راه رفتن شروع می شود . یک عنوانی در سیستم تکاملی حرکتی وجود دارد که ما به آن بچه های شُل می گوییم . این نشان می دهد که این بچه در سیستم عضلانی حرکتی خودش مشکل دارد . این مشکل را اگر مادر دقیق باشد از یک ماهگی و اگر مادر دقیق نباشد از یکسالگی متوجه می شوند . باید به پزشک مراجعه کنند . یکسری بیماریهایی هستند که در سنین رشد و تکامل است . مثل موقعی که بچه می خواهد راه بیفتد ، در حرکتهای اولیه مادر متوجه می شود که بچه راه رفتن را خوب یاد نمی گیرد. اگر بچه ای در یاد گرفتن قدم های اولیه دچار مشکل بود ، حتما باید او را نزد پزشک متخصص اعصاب اطفال ببرند .
سوال – من وقتی کمی سرپا می ایستم از کمر به پایین ضعف عضلات دارم ولی کمی می نشینم خوب می شود . روزانه استرس زیادی هم دارم . کم خونی هم دارم . آیا این بخاطر استرس است ؟
پاسخ – الان که داستان استرس در جامعه ی ما بخاطر مشکلات جوانان زیاد است ، اگر از ابعاد روحی و روانی اش بگذریم یعنی وقتی به مسافرت می رویم هیچ اثری از این بیماریها نمی بینید پس معلوم می شود که اینها بیماری نیست و باید جای دیگر دنبال آنها گشت و آنها را برطرف کرد ولی اگر جدی موقع راه رفتن زود خسته می شوید و موقع سرپا ایستادن کمرتان زود خسته می شود و با استراحت خوب می شود ، ممکن است که شما تنگی کانال کمری داشته باشید . با یک عکس ساده و معاینه توسط متخصص ستون فقرات یا متخصص داخلی تکلیف شما معلوم می شود که شما مشکل عضوی دارید یا خیر . با صحبت تلفنی این مشکلات قابل حل نیست .حتما به دکتر متخصص مغز و اعصاب مراجعه بکنند.
سوال – حدود 5 سال است که مهره 1و2 کمرم شکسته است . کمی آنرا درمان کرده ام ولی متاسفانه گردن و لگن پایم خیلی درد می کند بعضی مواقع شب تا صبح آرامش ندارم .دارو هم مصرف می کنم . جدیدا پاهایم ورم شدید می کند مثل اینکه آب روی پاهایم قرار گرفته است .پاهایم گز گز می کنم . اعصاب و روان من هم بهم ریخته است . راهنمایی بفرمایید .
پاسخ – اینکه همه ی بدن شما درد دارد می تواند ناشی از آرتروز و مسائل روحی استرس زا باشد . ولی اگر پاهای تان ورم می کند و اختلال در حرکت دارید نیاز دارید که به یک متخصص داخلی خوب مراجعه کنید . از نظر قلبی و عروقی بررسی بشوید و اگر لازم باشد شما را به یک همکار متخصص ستون فقرات و جراح مغز و اعصاب معاینه بشوید .
مسئله ی مهم این است که ما خوددرمانی بیجا نکنیم . ما در شرایطی هستیم که پزشک به اندازه ی کافی داریم .به پزشک متخصص مراجعه کنید . بیماریهای ساده ممکن است به یک مشکل بزرگ تبدیل بشود پس آنرا جدی بگیرید . سلامت چیزی نیست که انسان بتواند براحتی از آن بگذرد . اگر یک گوشه ای از خانه یما خیس بشود سریع به متخصص لوله کش مراجعه می کنیم تا خرابی بیشتر نشود . پس ارزش بدن ما بیشتر از اینهاست . با ورزش ، تغذیه خوب و آرامش می توان جلوی خیلی از بیماریها را گرفت .
سوال – آیا این اختلالات حرکتی درمان قطعی دارد ؟
پاسخ – بله . اولین درمان پیشگیری است . دیگری تشخیص به موقع و درمان صحیح مهم است که الان در کشور ما 90 درصد بیماریها قابل درمان هستند البته ممکن است بیماریهای ژؤنتیکی هم باشند که قابل درمان نباشند ولی می توانیم آنرا تشخیص بدهیم تا به بیراهه نرویم و از هزینه ی اضافی جلوگیری کنیم . گروه پزشکی باید در خدمت مردم باشند تا بتوانند مشکل مردم را حل کنند .