سلامت باشید – 28/6/90
دکترناصر ابراهیمی دریانی – فوق تخصص گوارش و کبد – عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران
سوال- در خصوص اندام های دستگاه گوارش توضیح بفرمایید.
پاسخ – دستگاه گوارش از دهان شروع می شود . علاوه بر اینکه دهان وظیفه ی جویدن را به عهده دارد یک سری آنزیم هایی هم در آن وجود دارد . مانند آنزیم هایی که در هضم و جذب نشاسته تأثیر دارد . بعد از دهان مری است که از سه قست فوقانی ، میانی و تحتانی تشکیل شده است . در قسمت فوقانی مری یک اسفنکتری وجود دارد که به آن اسفنکتر فوقانی مری می گویند . این اسفنکتر به ورود غذا کمک می کند . اسفنکتر تحتانی مری خیلی مهم است چون امروزه یکی از شایع ترین بیماری های دستگاه گوارش ریفلاکس و بازگشت اسید معده است . نقص این اسفنکتر باعث بازگشت اسید معده به داخل مری می شود . بنابراین هر نوع اختلال در حرکات دودی مری می تواند باعث درد و ایجاد گرفتگی غذا شود . بعد از مری غذا وارد معده می شود . غذا بعد از ورود به معده بالا و پایین می شود تا تکه های آن کوچک شود . اسید معده نقش اصلی در فعال کردن آنزیم پپسین دارد . این آنزیم به هضم پروتئین هایی که وارد بدن می شود کمک می کند . یکی از فاکتورهایی که در جذب ویتامین ب 12 کمک می کند از معده آزاد می شود . بخصوص معده یک نقش عمده در جذب آهن دارد . به همین خاطر کسانی که عمل معده انجام می دهند بعد از مدتی دچار کم خونی می شوند . عده ی کسانی که به دنبال عمل ناشی از زخم یا سرطان به علت کم خونی فقر آهن به پزشک مراجعه می کنند، کم نیستند . قسمت عمده ی جذب و هضم را روده ی باریک به عهده دارد. قسمت ابتدایی روده ی باریک اثنی عشر است . یکی از مهمترین کارهای روده ی باریک آزاد کردن آنزیم هایی است که در هضم وجذب لیپیدها ، چربی ها ، پروتئین ها و قند ها نقش دارد . در همین جا نقش کیسه ی صفرا خیلی اهمیت دارد . کیسه ی صفرا باید با خوردن غذ ای چرب منقبض شده تا بتواند صفرا آزاد کند . صفرا یکی از موادی است که در هضم و جذب چربی ها دخالت دارد . در گوشه ی کنار سمت چپ لوزالمعده قرارگرفته است . لوزالمعده آنزیم هایی را مانند آمیلاز و لیپاز آزاد می کند که در هضم قند و چربی ها دخالت دارد . در کسانی که سوء جذب دارند پرزهای روده ی باریک صاف می شود . بعد از آن به قسمت کلون یا روده ی بزرگ می رسیم . بیشترین نقش روده ی بزرگ جذب آب است . ما تقریباً حدود هزار و پانصد سی سی آب در روز مصرف می کنیم . آبی که به قسمت انتهای روده ی باریک می رسد حدود پنج یا شش لیتر است . این آب کم کم جذب می شود تا به قسمت ابتدای روده ی باریک می رسد . در این منطقه هزار سی سی وجود دارد . وقتی که ما به قسمت انتهای روده ی بزرگ می رسیم ، مدفوع فقط حدود صد سی سی از این آب را دفع می کند . بقیه ی این آب در روده ی بزرگ جذب می شود. بنابراین روده ی بزرگ نقش اساسی در دفع آب زیاد دارد . یک سری باکتری های مفید در روده ی بزرگ قرار دارد که نقش اساسی دارند . به همین خاطر گاهی اوقات ما می گوییم که مصرف بی رویه ی آنتی بیوتیک باعث از بین رفتن میکروب های مفید روده می شود . امروزه بر روی نقش پروبیوتیک ها بسیار تأکید شده است . به همین خاطر ماستی درست شده که پروبیوتیک داشته باشد و میکروب های مفید را جایگزین کند. کبد نیز در دستگاه گوارش قرار دارد .
سوال – در خصوص سرطان دستگاه گوارش توضیح بفرمایید.
پاسخ – تعریف کلی سرطان رشد غیر متعارف سلول ها است . عوامل مختلفی می تواند در این رشد تأثیر داشته باشد. اینکه ما بگوییم علت سرطان مشخص شده یک حرف خیلی بزرگی زده ایم . یعنی علل و عوامل مختلفی در ایجاد سرطان دخالت دارند . مهمترین چیزی که ما همیشه بر روی آن تأکید داریم مسئله ی چاقی است . سی درصد افراد جامعه ی ما امروزه وزن بیش از اندازه دارند . دیده شده که در افراد چاق بخصوص در خانم ها سرطان های سینه افزایش پیدا می کند . چه در خانم ها و چه در آقایان سرطان های کلون افزایش پیدا می کند . بخصوص در دنیا دیده شده که سرطان کبد در افراد چاق روبه افزایش است . بنابراین یکی از عوامل چاقی است که در افزایش سرطان دخالت دارد و چیزی است که ما می توانیم جلوی آن را بگیریم . گذشته از اینکه افراد چاق بیشتر به سنگ کیسه ی صفرا مبتلا می شود . اختلالات ایمنی داشته و واکسن ها بر روی این افراد کمتر تأثیر دارد . خطر تورم لوزالمعده در این افراد وجود دارد . خطر ابتلا به بیماری های قلبی و عروقی در این افراد چندین برابر است . رسالت عمده ای که خانم ها دارند در طبخ غذا برای شوهر و فرزندان خود است . آنها باید این مسئله را رعایت کنند که سعی نکنند از غذاهای چرب بیش از حد استفاده کنند . یکی از مواردی که در ایجاد سرطان ها دخالت دارد مصرف بیش از حد گوشت قرمز بخصوص کباب ها است .و همینطور مصرف کم سبزیجات و میوه جات است . امروزه فست فود جایگزین غذاهای سنتی شده است . و جای سبزی و میوه جات را که مملو از آنتی اکسیدان است گرفته است . آنتی اکسیدان ها یکی از مواردی هستند که بخوبی جلوی سرطان را می گیرند . مخصوصاً مرکبات و ویتامین C اثبات شده که در جلوگیری از سرطان معده موثر است . بنابراین اگر ما سعی کنیم که بیشتر از سبزیجات ، میوه جات و خصوصاً سالاد ها که انواع آنتی اکسیدان ها را دارند استفاده کنیم و آنها را جایگزین فست فود و گوشت قرمز بکنیم بسیار موثر است . در گذشته می گفتند که فیبر بسیار با اهمیت است . امروزه می گویند که درست است که فیبر موثر است و اگر ما نان هایی که مصرف می کنیم سبوس دار باشد می تواند کمک کننده باشد . اما امروزه تأکید بر روی مصرف کم چربی ها است . هر غذایی که به صورت سوخته باشد و حتی ته دیگ سوخته خطر سرطان زایی بالایی دارد . سرطان به این صورت نیست که به یکباره ایجاد شود . این پروسه زمان می برد تا سلول های طبیعی ما تبدیل به سلول های سرطانی بشود .
سوال – آیا شعله ور شدن روغن در ماهیتابه سرطان زا است یا خیر؟
پاسخ – ما همیشه سعی می کنیم که از روغن هایی مصرف کنیم که ترانس نداشته باشد . چون اگر روغن های ترانس دار و حیوانی جایگزین روغن های گیاهی شود سرطان زایی آن بیشتر است . ولی اگر افراد بتوانند از غذاهای آب پز استفاده کنند بهداشتی تر است . حالت زغالی داشتن خطر سرطان را بالا می برد . ولی اگر شعله کم باشد اینطور نیست . از بودن شعله در ماهیتابه باید صد در صد پرهیز کنیم . یکی از چیزهایی که ما امروزه شاهد آن هستیم غذاهای نمک زده است . در زمان هایی که یخچال نبود در گذشته در روستاها گوشت ها را دودی و نمک سود می کردند و در مکان های سرد نگاه می داشتند . امروزه با آمدن یخچال این مسئله کمتر شده است . اما امروزه باز هم ما شاهد غذاهای دود داده شده هستیم . مثلاً در منطقه ی شمال کشور ماهی دودی وجود دارد . و یا حتی سوسیس و کالباس دودی وجود دارد . این کار خطر سرطان زایی را افزایش می دهد . دیده شده که نسل جوان کالباس و سوسیس دودی را دوست دارند . ترشیجات نیز یکی از موارد مهم هستند . برخلاف تصور مردم که فکر می کنند هرچقدر ترشی را بیشتر نگاه دارند فایده ی آن بیشتر است . هر چقدر بیشتر بماند و حالت قلیایی آن بالا برود خطر سرطان زایی بیشتر است . در خصوص برنج دودی نیز به همین صورت است و خطر کانسر را بالا می برد.
سوال - در خصوص علل دیگر ایجاد سرطان توضیح بفرمایید.
پاسخ – یکی از معضلاتی که امروزه در جامعه بخصوص در نوجوان ها دیده می شود مسئله ی سیگار است . در فردی که سیگار می کشد خطر ابتلا به سیصد نوع سرطان افزایش پیدا می کند . علاوه بر سرطان ریه و سرطان دهانی حلقی ، در خصوص دستگاه گوارش ارتباط مستقیمی در بین سرطان مری و لوز المعده و کشیدن سیگار وجود دارد . بنابراین امیدوار هستیم که نوجوانان این کار را کنار گذاشته و این عادت زشت را ادامه ندهند چون در آینده اثرات سوء آن خود را نشان می دهد . مطالعات نشان داده که خطر ابتلا به سرطان ریه در اثر کشیدن سیگار در خانم ها به مراتب بیشتر از آقایان است . این یک هشدار به خانم ها یی است که به این کار غلط اعتیاد دارند . علاوه بر این مسائل ، ارث نیز موثر است . سومین سرطان شایع دستگاه گوارش در ایران سرطان کلون یا روده ی بزرگ است . این سرطان در ایران روبه افزایش است که آن هم به نوع تغذیه باز می گردد . اگر در بستگان درجه یک فردی سابقه ی ابتلا به سرطان روده ی بزرگ وجود دارد یک هشداری برای او است . نود و نه درصد سرطان های روده ی بزرگ به دنبال یک پروسه ی پلیپ ایجاد می شود . یعنی یک مخاط اضافی است که در روده ایجاد می شود. به همین خاطر در کشورهای غربی معمول است که افراد بالای پنجاه سال بعنوان غربالگری کلونوسکوپی انجام می دهند . چون اگر فرد متوجه نشود و پولیپ رشد خود را ادامه دهد در عرض چندین سال تبدیل به سرطان می شود. اگر در فامیل فردی سابقه ی سرطان کلون بخصوص در سنین پایین وجود دارد دیگر سن بالای پنجاه سال معنایی ندارد . در این مورد باید ده سال زودتر از سنی که سرطان کلون در فامیل فرد دیده شده این کار را انجام دهد. یکی از مسائل دیگری که در سرطان دخالت دارد مسئله ژن یا ارث است . حتی در سرطان معده و لوزالمعده نیز امروزه این امر اثبات شده است . علاوه بر ارث برخی مسائل شغلی نیز دخیل است . مثلاً کسانی که در کارخانجات کشتی سازی و یا قایق سازی کار می کنند با موادی در تماس هستند که می تواند ایجاد سرطان کند . بنابراین نوع بیماری شغلی نیز می تواند در ایجاد سرطان دخیل باشد .
سوال – آیا ادویه ها هم می توانند سرطان زا باشند ؟
پاسخ – ادویه ها اصلاً سرطان زا نیستند .
سوال – آیا سوزش و سنگینی سر دل و اضطراب و دلهره و همینطور درد در قفسه ی سینه ربطی به دستگاه گوارش و معده دارد یا خیر؟
پاسخ - اضطراب و دلهره می تواند باعث ایجاد یک سری اختلالات گوارشی شود . شایع ترین بیماری گوارشی در جامعه یک مشکلی است به اسم کولیت و یا روده ی تحریک پذیر . این مسئله در خانم ها شایع تر است . این افراد بخاطر درد شکم و نفخ و صدای شکم و جمع شدن گاز و اختلالات اجابت مزاج سال ها از این دکتر به آن دکتر می روند . مطالعات نشان داده که بیشتر از پنجاه درصد افرادی که روده ی تحریک پذیر دارند ، مشکلات معده نیز دارند . یعنی معده ی این افراد درد می کند و ممکن است سوزش معده نیز داشته باشند . اضطراب و دلهره در یک سری از بیماری ها دخالت دارد . در مورد این افراد آندو سکوپی کاملاً طبیعی است . در مورد این افراد همانطور که گیرنده های مغزی آنها بیش از حد حساس است ، گیرنده های روده ی آنها نیز حساس است . اصطلاحاً ما می گوییم که روده یک مغز کوچک است . این مغز کوچک بسیار حساس است . دیده شده که خیلی از افراد وقتی می خواهند امتحان بدهند اسهال و دل درد پیدا می کنند . این مسئله نقش اضطراب را در تغییر کار دستگاه گوارش نشان می دهد .
سوال – آیا یبوست و هموروئید می تواند در طولانی مدت باعث ایجاد سرطان شود؟ آیا هموروئید نوع سه یا چهار با دارو برطرف می شود یا حتماً باید جراحی شود؟
پاسخ – یبوست معمولاً در جامعه ای که تحرک و ورزش کم باشد بیشتر دیده می شود . اما ارتباطی با سرطان ندارد. اما در مورد افراد مسن بالای پنجاه سال ، کسی که حرکات روده ی او قبلاً منظم بوده و هفته ای سه روز اجابت مزاج داشته است . ولی اخیراً بدون اینکه تغییری در رژیم غذایی او ایجاد شده باشد مبتلا به یبوست شود . این افراد باید بررسی کامل شوند . اما اگر این یبوست به صورت مزمن باشد نگرانی وجود ندارد . یکی از عوامل یبوست همان بواسیر یا هموروئید است . اغلب هموروئید درجه ی سه و چهار به درمان طبی جواب نمی دهد .
سوال – شایع ترین سرطان در کشور ما چیست؟
پاسخ – شایع ترین سرطان در مردها ریه و پروستات است . و در خانم ها سرطان ها سرطان سینه است . قبلاً شایع ترین سرطان در دستگاه گوارش ، سرطان مری بود . در خطه ی شمال و در کمربند دریای خزر در گذشته یکی از شایعترین سرطان ها ، سرطان مری بود . اما امروزه سرطان معده جایگزین آن شده است . امروزه شایع ترین سرطان دستگاه گوارش در ایران سرطان معده است . خطه ی اردبیل شایع ترین محل سرطان معده است . بعد از آن در استان گلستان شایع است . عوامل متعددی از جمله نوع تغذیه و چاقی در این قضیه دخیل است . یکی از مشکلاتی که در روستاها وجود دارد استفاده از مدفوع حیوانات برای گرم کردن و سوخت است . دود ناشی از آن در ایجاد سرطان دخالت دارد . بر روی دود ناشی از تریاک نیز بررسی هایی شده و نشان داده شده در این قضیه موثر است . چای داغ نیز می تواند در سرطان لب و مری موثر باشد . بعد از معده شایع ترین سرطان در ایران مری و بعد کلون است . در سال های اخیر دیده شده که سرطان لوزالمعده و کبد هم در حال افزایش است . یعنی هرچقدر ما صنعتی تر شده و شیوه ی زندگی ما به غرب نزدیک تر شود و فرصت افراد به خاطر مشکلات اقتصادی کمتر شده به سرطان های جامعه ی غرب نزدیک تر شده ایم . از علائم هشدار دهنده ی سرطان ها اگر از بالا و مری شروع کنیم گیر کردن غذا است . هیچگاه ما نباید گیر کردن غذا را به عنوان عامل هیستریک تلقی کنیم . بخصوص در افراد مسن اگر احساس کنند که موقع خوردن غذا گیر می کند و گاه گاهی مجبور باشند استفراغ کنند تا این مشکل حل شود از علائم هشدار است . در سنین بالای چهل و پنج سال اگر کسی درد معده داشته باشد حق ندارد خوددرمانی کند و از داروهای رانی تیدین و غیره استفاده کند . در این سنین حتماً باید به پزشک مراجعه کند . یک درصد موارد سوء هاضمه ها مربوط به سرطان است . بخاطر همین گاهی اوقات که مریض با دردمعده ، ترش کردن ، نفخ کردن و یا سیری زودرس مراجعه می کند ما به او آندوسکوپی پیشنهاد می کنیم . مطالعات نشان داده که اگر ما یک درصد در مراحل اولیه کشف کنیم خیلی کمک کننده است . تغییرات اجابت مزاج اگر اخیراً ایجاد شده باشد باید جدی گرفت . مثلاً کسی که به صورت دائم یبوست دارد و یا مرتباً اسهال و یبوست متناوب دارد نگران کننده نیست . ولی اگر کسی مراجعه کند و بگوید تا به الان اجابت مزاج من خوب بوده اما اخیراً اختلالات اجابت مزاج پیدا کرده ام و یا قطر مدفوع من باریک شده یک علامت هشدار است . هیچگاه ما نباید وجود خون را در مدفوع به حساب هموروئید بگذاریم . بارها دیده شده که حتی پزشکان خون در مدفوع را به حساب هموروئید گذاشته و به متخصص مراجعه نکرده اند . در حالی که یک سرطان پشت این مسئله در روده نهفته است . بنابراین حتی اگر افراد مبتلا به هموروئید هم باشند نباید این خون ریزی را به آن نسبت دهند . مگر اینکه یک بررسی کامل انجام شده باشد . یکی دیگر از مسائل مهم کم خونی به خصوص در آقایان است . در خانم ها شایع ترین علت کم خونی می تواند اختلالات قاعدگی باشد . اما در آقایان بخصوص در سنین بالای شصت سال نباید این کم خونی را به حساب کمبود ویتامین و آهن گذاشت . یک از شایع ترین علت کم خونی در آقایان می تواند تومور ناحیه ی کلون باشد. در این حالت مریض هیچ علامتی نداشته و فقط با یک کم خونی مراجعه می کند . یکی از مسائل دیگر مشکل نفخ است . اگر کسی نفخ مزمن داشته و دائم به این صورت باشد نگران کننده نیست . ولی اگر این نفخ جدیداً ایجاد شده و قبلاً هیچ مشکلی نبوده هشدار دهنده است . مسئله ژنتیک و ارث نیز مهم است . حتی گفته می شود که بین سرطان سینه و تخمدان با سرطان کلون ارتباط وجود دارد . گاهی اوقات دیده شده که در یک خانواده پدر مبتلا به سرطان کلون بوده و مادر نیز مبتلا به سرطان تخمدان و رحم می باشد . در این صورت فرزند آنها در ریسک بیشتری قرار دارد . کلاً لازم است که افراد بالای پنجاه سال هر شش ماه یک آزمایش مدفوع از لحاظ خون مخفی انجام دهند . گاه گاهی از نظر پزشکی خون به صورت مخفی است و تنها در آزمایش مدفوع تشخیص داده می شود.
سوال - در مورد مراحل پیشرونده ی سرطان توضیح بفرمایید.
پاسخ – سرطان یک مرحله ای دارد که در آن مرحله مشخص می شود سرطان از قسمت مخاط تجاوز کرده یا خیر. ما با وسایلی که داریم می توانیم تشخیص دهیم که این سرطان فقط در قسمت مخاط است یا قسمت عمقی تر را گرفته و به خارج از مخاط رفته است. به این مرحله مرحله ی T می گویند . مرحله ی بعدی مرحله ی N است . در این مرحله مشخص می شود که غدد لنفاوی اطراف بافت گرفتار شده است یا خیر. اگر کسی مبتلا به سرطان معده باشد ما با وسایل آندوسکوپی و عکسبرداری که داریم می توانیم تشخیص دهیم که غدد لنفاوی گرفتار شده یا خیر. یکی هم مرحله ی M است . در این مرحله نقاط دوردست گرفتار می شوند . خیلی از مریض ها هستند که بدون هیچ علامتی با متاستاز به کبد و ریه مراجعه می کنند . بنابراین هر چقدر در مراحل اولیه تشخیص داده شود درمان ساده تر بوده و هرچقدر دست اندازی دورتر باشد خطر آن بیشتر است .
سوال – بوتاکس و تاتو می تواند سرطان زا باشد؟
پاسخ – بوتاکس سرطان زا نیست . ولی تاتو اگر غیر بهداشتی باشد می تواند باعث هپاتیت C شود.
سوال – آیا گیاهان و داروهایی که برای رژیم های لاغری استفاده می شود سرطان زا است؟
پاسخ – داروهای گیاهی معمولاً اشکالی ندارد . اما داروهای شیمیایی جای سوال دارد .
سوال – آیا مکمل های غذایی که ورزشکاران استفاده می کنند سرطان زا است؟
پاسخ – اگر ورزشکاران هورمون های آندروژن استفاده کنند می تواند در کبد مشکلات زیادی ایجاد کند .