سلامت باشید – 10/7/90
دکتر محسن خوش نیت – فوق تخصص غدد
سوال – دیابت بی مزه چیست و چه فرقی با دیابت شیرین دارد؟
پاسخ – دیابت به معنای دفع ادرار خیلی زیاد است . اگر این ادرار همراه با قند باشد به عنوان دیابت شیرین گفته می شود . به این معنا که به دلیل افزایش قند خون، دفع ادرار در فرد افزایش پیدا کرده و فرد مکرراً برای تخلیه ادرار باید به دستشویی برود . در دیابت بی مزه دفع ادرار افزایش پیدا می کند، اما قند در ادرار وجود ندارد. بنابراین خیلی از علائم این دو بیماری مشابه است . اما عوارضی که ایجاد می کنند با یکدیگر متفاوت است . در دیابت بی مزه قند خون بالا نیست و فقط دفع ادرار در یک فرد زیاد شده است . در واقع آب زیادی از بدن دفع می شود . به دنبال دفع زیاد آب از بدن فرد دچار تشنگی و عطش شده و مبتلا به پرنوشی آب می شود . البته این مسئله در مورد افرادی است که مکانیسم تشنگی در آنها سالم است . اما اگر در یک شرایطی فرد قرار بگیرد که نتواند آب بخورد . مثلاً در یک مکانی قرار بگیرد که دسترسی به آب نداشته باشد . یا کودک و نوزادی باشد که نتواند تشنگی خود را بیان کند . یا فردی باشد که دچار کاهش سطح هوشیاری شده و به کما رفته باشد . در این صورت آب از بدن از طریق ادرار دفع می شود ولی فرد نمی تواند آب را جبران کند و بدن دچار کم آبی شدید می شود . وقتی که آب بدن زیاد دفع می شود ،غلظت املاح و خصوصاً سدیوم در خون افزایش پیدا می کند . این افزایش غلظت املاح خون باعث بروز احساس تشنگی و خشگی دهان خواهد شد . این افراد حتی شب ها برای خوردن آب بیدار می شوند . در خصوص اکثر این بیماران تمایل به نوشیدن آب خیلی سرد وجود دارد . در دیابت شیرین هم دفع ادرار زیاد شده و قند به همراه ادرار دفع می شود . در اینجا نیز فرد دچار پرنوشی می شود. اما در این دیابت چون قند که یک ماده ی شیرینی است از بدن دفع می شود ، فرد دچار کاهش وزن می شود . در دیابت بی مزه ماده ی انرژی زایی از بدن دفع نمی شود و فقط آب است که دفع می شود . بنابراین فرد دچار کاهش وزن نمی شود . مگر در مورد برخی از افراد که آنقدر آب می نوشند که اشتهای خود را برای خوردن غذا از دست می دهند . در نتیجه یک کمی دچار کاهش وزن می شوند . بچه هایی که دچار این بیماری هستند چون مدام آب خورده و کمتر غذا می خورند در رشد آنها اختلال ایجاد می شود .
سوال – چه بیماری های دیگری این علائم را دارند و چطور می توان آن را تشخیص داد؟
پاسخ – یک تشخیص افتراقی مهم ، همان دیابت شیرین است . وقتی فردی با علامت دفع ادرار زیاد به پزشک مراجعه می کند . شب ها برای دستشویی بیدار شده و عطش فراوان دارد . در این فرد ممکن است که قند خون بالا رفته باشد . با یک آزمایش قند خون و یا آزمایش ادرار دیابت شیرین تشخیص داده می شود . ولی اگر قند خون بالا نبوده و در ادرار نیز قند بالا نباشد بیشتر به طرف تشخیص های دیگری می رویم . بیماری مهم دیگری که نسبتاً شایع هم است، پرنوشی اولیه است . این بیماری بیشتر در خانم های میانسال دیده می شود . بیشتر در کسانی اتفاق می افتد که دچار اضطراب و برخی بیماری های روانی هستند . این افراد از روی عادت دوست دارند آب زیاد بخورند. برخی از آنها به دلیل اضطراب یا مصرف داروهای از بین برنده ی اضطراب دچار خشکی دهان می شوند . بنابراین مجبور هستند آب زیاد بخورند . در مورد این افراد مشکلی درخصوص دفع آب از بدن وجود ندارد . کلیه ها آب را خوب در بدن نگاه می دارند اما این افراد مدام آب می خورند . بدن آن ها نیاز به آب ندارد اما دوست دارند که مدام آب بخورند . بعضی از بچه ها نیز همینطور هستند . گاهی پدر و مادر مراجعه کرده و می گویند که فرزند ما آب زیاد می خورد . چون این کودک آب زیاد می خورد دفع ادرار او نیز زیاد می شود . در دیابت بی مزه قضیه برعکس است . در اثر دفع زیاد آب از بدن ، فرد دچار تشنگی و عطش می شود . ولی در پرنوشی اولیه بر اثر خوردن آب زیاد، دفع ادرار زیاد می شود . این بیماری به صورت مزمن است . دیابت بی مزه معمولاً ناگهانی شروع می شود . یعنی دقیقاً می داند که از چه زمانی این مشکل در او شروع شده است . در حالی که پرنوشی اولیه یک بیماری تدریجی است . و فرد نمی داند که از چه زمانی این مشکل شروع شده است . در دیابت بی مزه تمایل به خوردن آب خیلی سرد وجود دارد . ولی در پرنوشی اولیه فرد هر آبی را می خورد . در دیابت بی مزه فرد شب ها تشنگی واقعی داشته و به دفعات برای خوردن آب بیدارمی شود . ولی در پرنوشی اولیه فرد شب ها برای خوردن آب بیدار نمی شود . در دیابت بی مزه فرد شب ها برای دفع ادرار بیدار می شود . اما در پرنوشی اولیه اینگونه نیست . اینها تفاوت هایی است که در این دو بیماری دیده می شود . البته علائم هردو خیلی مشابه است و گاهی افتراق این دو از یکدیگر مشکل می شود .
سوال – در چه سنی افراد به این بیماری مبتلا می شوند ؟
پاسخ - در هر سنی این بیماری دیده می شود و یک فرمی از آن به صورت ژنتیک است . این نوع از دوره ی نوزادی شروع می شود . در هر سنی می تواند دیابت بی مزه ایجاد شده و در خانم ها و آقایان یکسان است . ده درصد از جمعیت بالای سی سال و یا به عبارتی شش درصد از جمعیت بالای بیست سال در کشور ما دیابت شیرین دارند . همین حدود نیز تقریباً در مرحله ی پیش دیابت هستند . اما دیابت بی مزه یک در هزار نفر است .
سوال – این بیماری چه عارضه ای را ایجاد می کند؟
پاسخ – دفع ادرار مکرر برای این افراد آزار دهنده است . این دفع ادرار خیلی اوقات باعث می شود که این افراد نتوانند در مجامع عمومی و خیابان ظاهر شوند . عطش فراوان نیز آزار دهنده است . اگر این افراد در جایی باشند که به آب سالم دسترسی نداشته باشند ، کم آبی در بدن ممکن است فرد را دچار افت فشار خون و عوارض قلبی و عروقی بکند . همینطور کودکانی که به این بیماری مبتلا هستند ممکن است مبتلا به اختلال رشد شوند . چون آنقدر آب می خورند که دیگر نمی توانند از غذا استفاده کنند . اگر این بیماری درمان نشود گاهی عوارض کلیوی نیز ایجاد می کند . البته بسته به اینکه این بیماری به چه دلیلی ایجاد شده باشد ، عوارض دیگری هم ممکن است ایجاد شود . در خصوص دیابت شیرین ، قند خون بالا عوارضی از جمله عوارض چشمی ، قلبی عروقی ، کلیوی دارد . روی اعصاب پا اثر می گذارد . باعث زخم پا می شود . در دیابت بی مزه این عوارض وجود ندارد ، چون قند خون بالا نیست.
سوال – آیا ضعف سیستم ایمنی و استرس ممکن است باعث دیابت شود ؟
پاسخ – در دیابت بی مزه یک هورمونی از هیپوفیز خلفی ترشح می شود . غده ی هیپوفیز یک غده ی کوچکی است اندازه ی آلبالو در کف مغز . توسط یک ساقه ی باریک به غده ی هیپوتالاموس مغز وصل است . این غده دو قسمت دارد . یک قسمت جلویی و یک قسمت خلفی یا عقبی دارد . قسمت خلفی هورمونی می سازد که مسئول تنظیم آب در بدن است . قسمت جلویی هورمون های زیاد دیگری می سازد . هورمون پرولاکتین ، هورمون رشد ، هورمون های محرک غدد تناسلی مانند تخمدان ها و بیضه ها را می سازد . به هورمون مسئول تنظیم آب در بدن ، هورمون ضد ادرار می گویند . وقتی که این هورمون ترشح می شود وارد جریان خون شده وروی کلیه ها اثر می کند . کاری که می کند این است که نمی گذارد ادرار زیاد دفع شود . یعنی آب را در کلیه ها نگاه می دارد . این هورمون جلوی ادرار زیاد را می گیرد . آب را از کلیه ها بازجذب کرده و وارد جریان مجدد خون می کند . اگر این هورمون در بدن ترشح نشده و یا کم ترشح شود ادرار به طور مرتب از کلیه ها دفع می شود . به همین خاطر است که پر ادراری ایجاد می شود . گاهی این هورمون در بدن وجود دارد. اما کلیه ها واکنش مناسب نسبت به این هورمون نشان نمی دهند. یعنی هورمون وارد کلیه می شود ولی نمی تواند روی آن عمل کند . نسبت به هورمون مقاومت وجود دارد . به این حالت دیابت بی مزه ی کلیوی می گوییم . به آن حالت اولیه که هورمون از هیپوفیز خلفی ترشح نمی شود ، دیابت بی مزه ی مغزی یا مرکزی می گویند . معمولاً فرم مرکزی شایع تر است . یکی از علل مهم ایجاد دیابت بی مزه ، واکنش سیستم ایمنی بدن علیه سلول های سازنده ی این هورمون ضد ادرار است . یعنی سلول های ایمنی بدن این سلول را تخریب می کنند . به این حالت بیماری خود ایمنی می گویند . سیستم ایمنی بدن علیه بافت های خودی بدن فعال شده است . بنابراین تغییرات سیستم ایمنی بدن در ایجاد دیابت بی مزه ی مرکزی یا تخریب سلول های سازنده ی هورمون ضد ادراری نقش دارد . ممکن است که شروع بیماری با یک استرس باشد . استرس، سیستم ایمنی بدن را به هم ریخته و فعالیت ناهنجار در آن ایجاد می کند . تیپ یک بیماری دیابت شیرین هم به همین صورت است . یک بیماری خود ایمنی است . یعنی سیستم ایمنی بدن علیه سلول های سازنده ی انسولین در لوزالمعده فعال می شوند . بنابراین تغییرات سیستم ایمنی بدن هم ممکن است در دیابت بی مزه نقش داشته باشد ، هم در دیابت نوع یک شیرین .
سوال – من سی سال سن دارم و حدود هشت سال است که دچار دیابت بی مزه شده ام . حدود دو سال است که یائسه شده ام . آیا این موضوع ربطی به دیابت دارد ؟
پاسخ – سن سی سالگی برای شروع یائسگی خیلی زود است . یائسگی اگر قبل از چهل سالگی اتفاق بیفتد ، یائسگی زود رس است . حتماً باید علت یائسگی ایشان بررسی شود . ممکن است همین تغییرات سیستم ایمنی که باعث بروز دیابت بی مزه شده ، باعث اشکال در کار تخمدان هم شده باشد . یعنی سیستم ایمنی بدن علیه تخمدان ها هم فعال شده باشد . معمولاً وقتی دیابت بی مزه ایجاد شود به صورت مادام العمر با فرد است . یائسگی هم اگر به علت آسیب تخمدان ها ایجاد شود در نود درصد موارد دائمی است .
سوال – پسر من از سن نه سالگی دچار دیابت بی مزه شده است . آیا در سن بلوغ خوب می شود ؟
پاسخ – این مسئله مربوط به تغییرات هورمونی دوران بلوغ نیست . یعنی تشدید ، پیشرفت یا بهبود بیماری ربطی به تغییرات هورمونی دوران بلوغ ندارد .البته باید دید که این کودک به دیابت بی مزه ی نوع مرکزی مبتلا است یا نوع کلیوی . به هر حال هر دو فرم ممکن است ژنتیک بوده و یا اکتسابی باشد . دیابت بی مزه معمولاً دائمی است مگر در موارد بسیار خاص .
سوال – علل ایجاد دیابت بی مزه چیست ؟
پاسخ – در دیابت بی مزه ی مرکزی که غده ی هیپوفیز خلفی آسیب می بیند ، یکی از علل آن تغییرات سیستم ایمنی بدن است . علت مهم دیگر ضرباتی است که به غده ی هیپوفیز وارد شود . ممکن است در جریان اعمال جراحی غده ی هیپوفیز یا رادیو تراپی آسیب بزند . گاهی هم تومور ها هستند . تومورهایی که در این نواحی ، در کف مغز ایجاد می شود ، می تواند باعث آسیب به غده ی هیپوفیز خلفی شود . گاهی ممکن است یک خانم سرطان سینه داشته باشد یا یک آقایی سرطان ریه داشته باشد ، این سرطان گسترش پیدا کرده و غده ی هیپوفیز را درگیر کرده باشد . در این جا نیز ممکن است یکی از علائم بیماری در فرد ، شروع دیابت بی مزه باشد . در دیابت نوع کلیوی ، فرم
ژنتیک وجود دارد که از اوایل نوزادی شروع می شود . ولی بسیاری از بیماری های کلیوی هم ممکن است باعث این مسئله شوند . یعنی کلیه قادر نیست به این هورمون ضد ادراری پاسخ مناسب داده و ادرار تغلیظ شود . یکی ازداروهای بسیار مهم لیتیوم است . این دارو در بیماری های دو قطبی روانی تجویز می شود . از عوارض این دارو در برخی از افراد بروز دیابت بی مزه ی کلیوی است . با قطع لیتیوم در عرض چند هفته بیماری از بین می رود .
سوال – من یک فرزند هفت ساله دارم که حدود سه هفته ی پیش دچار دیابت شد . با تشخیص متخصص اطفال در بیمارستان بستری شد . الان باید انسولین تزریق کند . ما استرس داریم که مبادا او در موقع خواب دچاربیهوشی و تشنج شود . برای جلوگیری از این مسئله چه کاری باید انجام داد ؟ آیا مصرف انسولین در کودکان به مرور زمان می تواند تبدیل به قرص شود؟
پاسخ – دیابت شیرین نوع یک ، دیابتی است که به طور ناگهانی و پر سر و صدا در کودکان و نوجوانان ایجاد می شود . تا سنین بالاتر یعنی سی سالگی ممکن است دیده شود . تنها درمان موثر در تمام دنیا برای این نوع دیابت تزریق انسولین است . در این دیابت انسولین را نمی توانیم به قرص تبدیل کنیم . چون سلول های سازنده ی انسولین عمدتاً از بین رفته اند . قرص ها نمی توانند ترشح انسولین را افزایش دهند . کاهش سطح هوشیاری و اغماء در طول شب، معمولاً در اثر افت انسولین ایجاد می شود . اولاً باید دوز انسولین ایشان دقیقاً تنظیم شود . ثانیاً بهتر است بین ساعات دو تا سه نیمه ، شب قند خون کودک خود را چک کنند . گاهی ممکن است در کودکان ، افت قند خون در نیمه شب علامت خاصی نداشته باشد . البته ممکن است کودک در طول خواب عرق سرد کرده و یا خواب آشفته ببیند. و به علت افت قند خونی که نیمه شب داشته است ، صبح موقع بیماری سردرد داشته باشد . نکته ی سوم این است که کودک حتماً باید شام بخورد . آخر شب موقع خواب هم باید حتماً از یک میان وعده استفاده کند . این میان وعده می تواند به صورت یک لیوان شیر و چند بیسکویت ساقه طلایی یا چند عدد میوه ی شیرین باشد . بنابراین اگر موقع خواب از یک میان وعده استفاده کند دچار افت قند خون نخواهد شد . اگر کودک صبح ها به طور مکرر قند خون بالا داشته باشد ، ممکن است بر اثر افت قند خون نیمه شب باشد . بنابراین در مورد این کودکان باید حتماً نیمه شب قند خون چک شود . اگر قند خون پایین باشد ، باید دوز انسولین شب را کاهش دهند .
سوال – درخصوص این کودکان چکار باید کرد که در مدرسه مشکلی نداشته باشند ؟
پاسخ – اولیای مدرسه باید در جریان دیابت کودک قرار بگیرند . گاهی اوقات پدر و مادر ها خجالت می کشند که بگویند کودک ما دیابت دارد . کودک دیابتی مانند سایر کودکان است، فقط باید انسولین تزریق کند . معمولاً مربیان بهداشت مدارس با دیابت و انسولین آشنا هستند . نکته ی دیگر این است که حتماً باید گلوکاگون همراه کودک وجود داشته باشد . این دارویی است که اگر کودک دچار قند خون شدید شد به حدی که نتوانست چیزی بخورد ، با تزریق آن ، قند خون در عرض یک ربع بالا می آید . اگر افت قند خون خفیف باشد و کودک بتواند چیزی بخورد باید بلافاصله یک ماده ی شیرین به او بخورانند . کودک اگر بدون خوردن صبحانه به مدرسه برود ساعت نه یا ده ، افت قند خون پیدا می کند . ساعت نه و نیم تا ده صبح باید از میان وعده استفاده کند . اگر میان وعده نخورد افت قند پیدا کرده و تمرکز نخواهد داشت .
سوال – آیا کسی که آب زیاد می خورد ممکن است دچار دیابت شده باشد؟
پاسخ – اگر فردی تمایل دارد که آب زیاد بخورد باید بررسی شود . بخصوص اگر در طول شب بیدار شده و چندین بار آب می خورد و دفع ادرار زیاد مکرر هم دارد . اگر کسی از اول اینطور بوده ، شاید حالت پرنوشی اولیه داشته باشد . خانم هایی که دچار اضطراب هستند ، آب زیاد می خورند . در مورد برخی افراد ممکن است خوردن آب عادتی بوده و به دنبال آن دفع ادرار زیاد شده باشد . و درنتیجه اختلال هورمونی ایجاد نشده باشد . ما به افرادی که این مشکل را دارند می گوییم که بیست و چهار ساعت ادرار خود را جمع آوری کنند . اگر حجم ادرار بیست و چهارساعته بیش از سه لیتر باشد غیر طبیعی است و حتماً یک مشکلی وجود دارد . اگر قند خون بالا باشد بلافاصله با یک آزمایش قند مسئله مشخص می شود . اگر این ادرار خیلی رقیق باشد بیشتر مربوط به دیابت بی مزه است . گاهی لازم است که بیمار در بیمارستان بستری شده و تست محرومیت از آب برای او داده شود . یعنی از اوایل شب نباید آب بخورد . بعد از اوایل صبح ادرار او را ساعت به ساعت جمع می کنیم . غلظت ادرار و خون را اندازه گیری می کنیم . اگر با وجود محرومیت از آب ، ادرار با حجم زیاد دفع شود بیشتر مربوط به دیابت بی مزه است.
سوال – من یک کودک پنج ساله دارم که از موقع به دنیا آمدن ادرار زیاد می کرد . یک سال ونیم که بود او را نزد دکتر بردم . همیشه پرادراری و پرنوشی زیاد داشت . دکتر به او یک شربت و یک قرص داد . با خوردن این داروها خوب شد . دکتر به ما گفت که یک چیزی در کلیه ی او است که نمی تواند ادرار را جذب کند . الان فقط روزی نصفی قرص مصرف می کند . آیا این مربوط به دیابت بی مزه است و تا چه زمانی باید از این قرص ها استفاده کند؟
پاسخ – کودک ایشان مبتلا به دیابت بی مزه ی کلیوی از نوع ژنتیک است . این بیماری در پسرهای خانواده خود را نشان می دهد . ممکن است دخترها ناقل ژن بیمار باشند، اما دچار علائم بیماری نمی شوند . ممکن است در پدر علائم خفیف بوده ولی در پسر علائم خود را نشان دهد . از اوایل شیرخواری و نوزادی بیماری خود را نشان می دهد . درمان آن همین قرصی است که استفاده می کنند . باید مصرف نمک را کم کنند . اگر نمک زیاد بخورند دفع ادرار زیاد خواهد شد.
سوال – اگر کسی در خانواده مبتلا به دیابت نوع شیرین است می تواند به دیابت نوع بی مزه مبتلا شود یا برعکس؟
پاسخ – این دو بیماری کاملاً متفاوت هستند . دیابت بی مزه و دیابت شیرین ممکن است ژنتیک بوده ویا علل اکتسابی داشته باشد .
سوال – برای تشخیص بیماری چه کارهای دیگری باید انجام داد ؟
پاسخ – ما می توانیم وزن مخصوص ادرار را اندازه گیری کنیم . این کار را همه ی آزمایشگاه ها با گرفتن چند سی سی ادرار انجام می دهند . در دیابت بی مزه بدلیل عدم وجود هورمون ضد ادراری ، ادرار تغلیظ نمی شود . ادرار رقیق با حجم زیاد دفع می شود ، در نتیجه وزن مخصوص ادرار کاهش پیدا می کند . با اندازه گیری غلظت املاح در خون متوجه می شویم که خون از نظر املاح غلیظ شده است . یعنی میزان سدیوم خون افزایش پیدا کرده است. در مورد کار کلیه ها نیز بررسی انجام می شود . بعد از تشخیص اولیه ، تست محرومیت از آب انجام می گیرد . در مورد افرادی که تشخیص خیلی واضح است ، هورمون ضد ادراری به صورت اسپری موجود است . این اسپری یک بار یا دوبار در روز در بینی زده می شود . وقتی که از این هورمون فرد استفاده می کند علائم برطرف می شود . این مربوط به دیابت بی مزه ی مرکزی است که هورمون ساخته نمی شود . در مورد دیابت بی مزه ی کلیوی هورمون در بدن وجود دارد اما نمی تواند اثر کند . در این مورد باید داروی خوراکی استفاده شود.
سوال – آیا می توان از دیابت بی مزه پیشگیری کرد؟
پاسخ – این بیماری پیشگیری ندارد . فقط در مورد افرادی که لیتیوم استفاده می کنند باید مراقب باشیم . اگر مبتلا به بیماری پرنوشی و پرادراری شدند باید دارو راقطع کنیم .
درمان این بیماری در اکثر مواقع مادام العمر است. البته درمان آن خیلی راحت بوده و به صورت تزریق انسولین نیست . درمان به صورت اسپری است که در بین زده شده و گاهی نیز قرص های این هورمون به صورت خوراکی تجویز می شود . باید فرد تحت نظر پزشک باشد تا دوز دارو تنظیم شده و میزان آب در بدن در یک حالت تعادل قرار بگیرد . اگر زیاد از این هورمون استفاده شود ، آب زیاد از کلیه ها جذب شده و علائم مسمومیت با آب را نشان می دهد . گاهی در مورد برخی از خانم ها در دوران عادت ماهانه نیاز به دارو تغییر کند . توصیه می شود وقتی این افراد در شرایط هوای گرم قرار می گیرند ، مراقب کم آب باشند . اگر زمینه ی بیماری قلبی داشته باشند ممکن است مشکلات قلبی ایجاد شده و افت فشار خون پیدا کنند .
سوال – داروهای ماهواره ای چه عارضه ای می تواند داشته باشد ؟
پاسخ – چاقی شایع ترین معضل بدن در جهان امروز است و داروهای زیادی برای آن در ماهواره ها تبلیغ می شود. تجارت داروهای ضد چاقی بسیار سود آور است . اکثر این داروها برای جذب مشتری به عنوان داروی گیاهی معرفی می شوند. دارویی که در ماهواره تبلیغ می شود معمولاً علمی نیست . این افراد می گویند که این داروها گیاهی است و نیازی به تجویز پزشک ندارد . در درون این داروها اکثراً ترکیبات شیمایی مضر موجود است . ترکیبات آمفتامین در داروهای ضد چاقی زیاد دیده می شود . این ترکیبات شدیداً اعتیاد آور بوده و باعث طپش قلب ، افزایش فشار خون ، سردرد ، حالت های عصبی و افسردگی و اضطراب می شوند . خشکی دهان و تشنگی زیاد ایجاد کرده و گاهی نیز مرگ های ناگهانی گزارش شده است . یا داروهایی که در مورد افزایش قد تبلیغ می شود کاملاً فریب است . افزایش قد اگر قرار باشد اتفاق بیفتد تا قبل از بلوغ و یا در اوایل آن است . که آن هم باید از طریق داروهای علمی مانند هورمون رشد به صورت تزریقی انجام گیرد. همه ی اینها تجارت ناصحیح و پرسود برای این افراد است .